ایران واشقانى فراهانى
«همسرم دائم در فکر تصاحب اموال و دارایى ام بود اما من در تمام این مدت با عشق و محبت به ساختن یک زندگى خوب فکر مى کردم.
زنم همزمان با من به چیزهایى مى اندیشید که حتى تصورش هم سخت است. وقتى درخواست پناهندگى کردم، پى به حقیقتى بردم که ضربه سنگینى به من زد...»مرد آرام روى صندلى دادگاه خانواده جا گرفته بود و سعى داشت با ارائه مدارکى به دادگاه در برابر خواسته وکیل همسرش در مورد دریافت نفقه از خود دفاع کند.
«سال ها پیش مدیریت یک شرکت بازرگانى را بر عهده داشتم و از نظر مالى هم شرایط بر وفق مرادم بود. آنقدر بى نیاز بودم که دیگر پول برایم لذت بخش نبود و دائم در حال خرید ملک و املاک و وسعت اموالم بودم. اما در زندگى خانوادگى با همسرم تفاهمى نداشتم و سرماى حاکم بر روابط مان عذابم مى داد. تا اینکه در اقدامى عجولانه با تشویق یکى از شرکایم تصمیم به جدایى از همسرم گرفتم و به صورت توافقى از هم جدا شدیم. براى آنکه دخترم وابستگى زیادى به من داشت و در کنار من از رفاه بیشترى برخوردار بود، سرپرستى او را بر عهده گرفتم. اما کم کم جاى خالى همسر و یک مادر در زندگى ام نمایان شد. در زندگى سرد و بى روح مان گرماى محبت گم شده و چراغ خانه مان خاموش بود. تا اینکه پاى زنى به شرکت باز شد که پدرش شریک و سهامدار تجارت خانه ام بود. او تصمیم گرفته بود تا جاى پدرش اداره امور را به دست بگیرد. به همین خاطر شبانه روز در کنار هم بودیم. مدتى گذشت که متوجه شدم این زن از شوهر سابقش جدا شده و حضانت پسرش را پذیرفته است. کم کم محبت گمشده ام را در وجود او یافتم و تصمیم به ازدواج گرفتم. خانواده ام که پدر این زن را عامل جدایى من از همسر سابقم مى دانستند، با این تصمیم مخالفت کردند و پدرم هم در اعتراض به این انتخاب مقابلم ایستاد. اما من فکر مى کردم «مریم» همان نیمه گمشده ام است. زنى که مى تواند با نگهدارى از فرزندانمان آرامش رفته را بازگرداند و به خاطر تسلط در کار و تجارت نیز مشاور و امین خوبى باشد. به همین خاطر در برابر مخالفت ها مقاومت کردم و در یک روز بهارى پیمان زناشویى بین ما بسته شد. زندگى آرام و بى دغدغه مان پس از ۳ سال تنهایى در کنار فرزندانمان، شیرین و سرشار از خوشى بود. تا اینکه مریم در جشن سالگرد ازدواج مان از من خواست به خاطر آینده تحصیلى فرزندانمان براى ادامه زندگى به خارج از کشور برویم. وقتى هواپیما در ترکیه به زمین نشست، دلشوره خاصى داشتم. با آنکه قبلاً بارها به خارج رفت و آمد داشتم اما این بار دلم گواهى حادثه اى را مى داد. براى آنکه مقدمات سفرمان به هلند فراهم شود، چند روزى در یک هتل در آنکارا اقامت داشتیم و به طور اتفاقى با خانواده یکى از همکارانم در همان هتل برخورد کردیم. سپس با قطار به فرانسه و از آنجا به هلند رفتیم. خانواده برادرم مقیم هلند بودند. بنابراین از طریق آنها براى دریافت اقامت کمک گرفتیم. اما برادرم تنها سرپرستى دخترم را پذیرفت و حاضر به قبول سرپرستى پسرخوانده ام نشد. در حالى که گرفتار مشکلات زیادى بودم تصمیم به بازگشت به ایران را مطرح کردم. اما زنم پیشنهاد تازه اى داد. او از من خواست تا در کنار فرزندانمان اعلام پناهندگى کنم و ۶ ماه منتظر بمانم تا با اقامت مان موافقت شود. او هم در این مدت به کشور بازگردد تا اموال و دارایى مان را بفروشد و پس از آن با خیالى آسوده نزد ما بیاید و زندگى مان را در خارج آغاز کنیم.»
...

محمدرضا اصلانى
از آثار عقد نکاح دائم ایجاد و برقرارى حقوق و تکالیف متقابل زن و شوهر نسبت به یکدیگر است. «طبق قانون همین که نکاح به طور صحت واقع شد، روابط زوجیت بین طرفین موجود و حقوق و تکالیف زوجین در مقابل همدیگر برقرار مى شود.»
«در عقد دائم نفقه زن به عهده شوهر است» و به طور خلاصه: «نفقه عبارت است از مسکن و البسه و غذا و اثاث البیت که به طور متعارف با وضعیت زن متناسب باشد ...»
زن هنگامى استحقاق دریافت نفقه را خواهد داشت که به وظایف شرعى و قانونى خود در برابر شوهر عمل نماید و هر گاه بدون مانع مشروع از اداى وظایف زوجیت امتناع کند، مستحق نفقه نخواهد بود.
در نتیجه، گفته مى شود که نفقه فرع بر تمکین است. از یک سو زن در برابر همسر شرعى و قانونى اش مکلف به تمکین است و از سوى دیگر شوهر وظیفه دارد تا از عهده پرداخت نفقه همسر غیرناشزه اش که از اداى وظایف خود سرپیچى ننموده برآید.
البته در عقد نکاح غیردائم ـ که براى مدت معینى واقع مى شود ـ زوج مکلف به پرداخت نفقه نیست و زوجه هم حق دریافت نفقه را نخواهد داشت مگر این که طرفین عقد این حق را مبنى قرار داده باشند و یا شرط نمایند. ماده ۱۱۱۳ قانون مدنى به این موضوع اشاره دارد.
در صورتى که شوهر از پرداخت نفقه همسر خوددارى نماید، امکان مطالبه آن از طریق مراجع قانونى ممکن خواهد بود؛ «زن مى تواند در صورت استنکاف شوهر از پرداخت نفقه به محکمه مراجعه کند. در این صورت محکمه میزان نفقه را معین و شوهر را به پرداخت آن محکوم خواهد کرد.»
با این وصف روشن است که نفقه ایام گذشته زن قابل وصول مى باشد و این حق شامل مرور زمان نمى شود.
نکته قابل توجه این که زن از زمان انعقاد عقد نکاح دائم حق دریافت نفقه را خواهد داشت و چنانچه شوهر به بهانه عدم آغاز زندگى مشترک از پرداخت نفقه همسرش خوددارى نماید، این امتناع ساقط کننده حق زن نیست. با این فرض فقط حق مراجعه به محکمه حقوقى براى زن وجود دارد و اقدام شوهر فاقد وصف جزایى است. به عبارت دیگر ترک انفاق زنى که سابقه تمکین و آغاز زندگى مشترک را ندارد، جرم محسوب نمى شود.
در فرض مورد نظر زن و شوهر زندگى مشترک حاصل از عقد نکاح دائم را داشته اند. بنابراین اصل و قاعده کلى این است که زن وظایف راجع به زوجیت را انجام داده است و نیازى به اثبات آن ندارد. چنانچه شوهر خلاف آن را ادعا مى کند، مى بایستى با ابراز دلایل و در مقام دفاع ادعاى خود را به اثبات برساند.
البته تجاوز زن از حدود اختیارات خود در مورد وکالتى که از شوهرش دریافت داشته است، تصاحب اموال و دارایى هاى زوج، مجهول المکان اعلام نمودن شوهر و درخواست صدور گواهى عدم امکان سازش براى طلاق، تهیه و ارائه عقدنامه پس از صدور حکم غیابى طلاق، فرجام خواهى زوج از رأى صادره و نقض آن از سوى مرجع محترم دیوان عالى کشور جملگى قرائن و دلایلى هستند که از عدم تمکین زوجه حکایت دارند و با وجود این شرایط، دادخواست مطالبه نفقه معوقه از سوى زوجه منتهى به صدور رأى بر وفق نظرخواهان نخواهد بود.
ناگفته نماند که تمکن و قدرت مالى نیز در تحقق نفقه زوجه مى بایستى مورد توجه قرار گیرد. چرا که ماده ۶۴۲ قانون مجازات اسلامى مصوب سال ۱۳۷۸ بیان نموده است: «هر کس با داشتن استطاعت مالى نفقه زن خود را در صورت تمکین ندهد یا از تأدیه سایر اشخاص واجب النفقه امتناع نماید، دادگاه او را از سه ماه و یک روز تا پنج ماه حبس محکوم مى نماید.»
رئیس شعبه ۴۵ دادگاه تجدیدنظر استان تهران