آیه تطهیر (1) - تفسیر کلى آیه

کتاب: تفسیر نمونه، ج 17، ص 292

نویسنده: آیة الله مکارم شیرازى با همکارى جمعى از دانشمندان

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم بسم الله الرحمن الرحیم (انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا ) .

خداوند فقط مى‏خواهد پلیدى و گناه را از شما اهلبیت (علیهم‏السلام) دور کند و کاملا شما را پاک سازد.

تعبیر به انما که معمولا براى حصر است ، دلیل بر این است که این موهبت ویژه خاندان پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم) است .

جمله یرید اشاره به اراده تکوینى پروردگار است ، و گرنه اراده تشریعى ، و به تعبیر دیگر لزوم پاک نگاهداشتن خویش ، انحصارى به خاندان پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم) ندارد ، و همه مردم بدون استثناء به حکم شرع موظفند از هر گونه گناه و پلیدى پاک باشند .

ممکن است گفته شود اراده تکوینى موجب یکنوع جبر است ، ولى با توجه به بحثهائى که در مساله معصوم بودن انبیاء و امامان داشته‏ایم پاسخ این سخن روشن مى‏شود و در اینجا بطور خلاصه مى‏توان گفت : معصومان داراى یکنوع شایستگى اکتسابى از طریق اعمال خویشند ، و یکنوع لیاقت ذاتى و موهبتى از سوى پروردگار ، تا بتوانند الگو و اسوه مردم بوده باشند .

به تعبیر دیگر معصومان به خاطر تاییدات الهى و اعمال پاک خویش ، چنان هستند که در عین داشتن قدرت و اختیار براى گناه کردن به سراغ گناه نمى‏روند درست همانگونه که هیچ فرد عاقلى حاضر نیست ، قطعه آتشى را بر دارد و به دهان خویش بگذارد با اینکه نه اجبارى در این کار است و نه اکراهى ، این حالتى است که از درون وجود خود انسان بر اثر آگاهیها و مبادى فطرى و طبیعى مى‏جوشد ، بى آنکه جبر و اجبارى در کار باشد .

واژه رجس به معنى شى‏ء ناپاک است‏خواه ناپاک از نظر طبع آدمى باشد یا به حکم عقل یا شرع و یا همه اینها . ⁽¹⁾

و اینکه : در بعضى از کلمات ، رجس به معنى گناه یا شرک یا بخل و حسد و یا اعتقاد باطل و مانند آن تفسیر شده ، در حقیقت‏بیان مصداقهائى از آن است ، و گرنه مفهوم این کلمه ، مفهومى عام و فراگیر است ، و همه انواع پلیدیها را به حکم اینکه الف و لام در اینجا به اصطلاح الف و لام جنس است‏شامل مى‏شود .

تطهیر به معنى پاک ساختن و در حقیقت تاکیدى است‏بر مساله اذهاب رجس و نفى پلیدیها ، و ذکر آن به صورت مفعول مطلق در اینجا نیز تاکید دیگرى بر این معنى محسوب مى‏شود . و اما تعبیر اهل البیت‏به اتفاق همه علماى اسلام و مفسران ، اشاره به اهلبیت پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم) است ، و این چیزى است که از ظاهر خود آیه نیز فهمیده مى‏شود ، چرا که بیت گرچه به صورت مطلق در اینجا ذکر شد ، اما به قرینه آیات قبل و بعد ، منظور از آن ، بیت و خانه پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم) است . ⁽²⁾

اما اینکه مقصود از اهل بیت پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم) در اینجا چه اشخاصى مى‏باشد ؟ در میان مفسران گفتگو است ، بعضى آن را مخصوص همسران پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم) دانسته‏اند ، و آیات قبل و بعد را که در باره ازواج رسول خدا (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم) سخن مى‏گوید

...............................................

1. راغب در کتاب مفردات در ماده رجس معنی فوق و چهار نوع مصداق آن را بیان کرده است.

2. اینکه بعضی بیت را در اینجا اشاره به بیت الله الحرام و کعبه دانسته‌اند و اهل آن را متقون شمرده‌اند بسیار با سیاق آیات نامتناسب است، چرا که در این آیات سخن از پیامبر(ص) و بیت او در میان است نه بیت الله الحرام و هیچگونه قرینه‌ای بر آنچه گفته‌اند وجود ندارد.

ولى با توجه به یک مطلب ، این عقیده نفى مى‏شود و آن اینکه ضمیرهائى که در آیات قبل و بعد آمده عموما به صورت ضمیر جمع مؤنث است ، در حالى که ضمائر این قسمت از آیه (انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهر کم تطهیرا ) همه به صورت جمع مذکر است ، و این نشان مى‏دهد معنى دیگرى در نظر بوده است .

لذا بعضى دیگر از مفسران از این مرحله گام فراتر نهاده و آیه را شامل همه خاندان پیامبر اعم از مردان و همسران او دانسته‏اند .

از سوى دیگر روایات بسیار زیادى که در منابع اهل سنت و شیعه وارد شده معنى دوم یعنى شمول همه خاندان پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم) را نیز نفى مى‏کند و مى‏گوید : مخاطب در آیه فوق منحصرا پنج نفرند : پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم)، على (علیه‏السلام) و فاطمه (علیهاالسلام) و حسن (علیه‏السلام) و حسین (علیه‏السلام) .

با وجود این نصوص فراوان که قرینه روشنى بر تفسیر مفهوم آیه است تنها تفسیر قابل قبول براى این آیه همان معنى سوم یعنى اختصاص به خمسه طیبه است .

تنها سؤالى که در اینجا باقى مى‏ماند این است که چگونه در لابلاى بحث از وظایف زنان پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم) مطلبى گفته شده است که شامل زنان پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم) نمى‏شود .

پاسخ این سؤال را مفسر بزرگ مرحوم طبرسى در مجمع البیان چنین مى‏گوید : این اولین بار نیست که در آیات قرآن به آیاتى برخورد مى‏کنیم که در کنار هم قرار دارند و اما از موضوعات مختلفى سخن مى‏گویند ، قرآن پر است از این گونه بحثها ، همچنین در کلام فصحاى عرب و اشعار آنان نیز نمونه‏هاى فراوانى براى این موضوع موجود است .

مفسر بزرگ نویسنده المیزان پاسخ دیگرى بر آن افزوده که خلاصه‏اش چنین است : ما هیچ دلیلى در دست نداریم که جمله انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس ... همراه این آیات نازل شده است ، بلکه از روایات به خوبى استفاده مى‏شود که این قسمت جداگانه نازل گردیده ، امام به هنگام جمع آورى آیات قرآن در عصر پیامبر یا بعد از آن در کنار این آیات قرار داده شده است .

پاسخ سومى که مى‏توان از سؤال داد این است که قرآن مى‏خواهد به همسران پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم) بگوید : شما در میان خانواده‏اى قرار دارید که گروهى از آنان معصومند ، کسى که در زیر سایه درخت عصمت و در کانون معصومان قرار گرفته سزاوار است که بیش از دیگران مراقب خود باشد و فراموش نکنید که انتساب او به خانواده‏اى که پنج معصوم پاک در آن است مسؤلیتهاى سنگینى براى او ایجاد مى‏کند ، و خدا و خلق خدا انتظارات فراوانى از او دارند .